
Iqela lamazwe ngamazwe labaphandi be-primate lipapashe i-25 eyona nto isengozini yeentlobo ze-primate e-Asia, e-Afrika, eMadagascar, naseMzantsi Melika iminyaka eyi-2023 ukuya ku-2025. Le mpapasho, exhaswa yi-German Primate Centre (DPZ) - i-Leibniz Institute for Primate Research e-Göttingen, igxininisa imfuno engxamisekileyo yemilinganiselo yolondolozo lwehlabathi jikelele ukugcina le biodiversity irrediversity.

"Imeko iyamangalisa. Ukuba asenzanga ngoku, siya kulahlekelwa ezinye zezi zilwanyana ngonaphakade, "ulumkisa uChristian Roos, i-geneticist kwi-German Primate Centre. Kodwa kukho ithemba-ukuba isayensi, ezopolitiko kunye noluntu ziyasebenzisana. Ingxelo, ehlanganiswe ngabaphambili be-primatologists kunye nabalondolozi bendalo, igxininisa imfuno engxamisekileyo yeenzame ezijoliswe kuzo zokukhusela ukuthintela ukuphela kokuphela kwezi ntlobo.
Igqiza leengcaphephe eliquka amalungu emibutho yolondolozo lwendalo i-International Union for Conservation of Nature (IUCN) neConservation International (CI), kunye ne-International Primatological Society (IPS), iye yaqulunqa uludwe lweentlobo ezingama-25 zezilwanyana ezisengozini. Ukutshatyalaliswa kwendawo yokuhlala, ukuzingela, ukutshintsha kwemozulu, kunye norhwebo olungekho mthethweni lwezilwanyana zasendle kubonisa ezona zisongelo zinkulu kwezi zilwanyana.
Phakathi kwezona zilwanyana zisemngciphekweni wokuphela yiTapanuli orangutan (Pongo tapanuliensis) eSumatra, enabantu abamalunga nama-800 kuphela abaseleyo. Ngoko ke ithathwa njengelona didi lwenkawu lusemngciphekweni wokuphela kuzo zonke. Ifunyenwe kuphela kwi-2017 ngoososayensi abavela kwiZiko laseJamani loFundo oluPhambili (DPZ). Ukumila kokhakhayi lwayo, ukuvela kwamazinyo, kunye nemfuza yahlukile kwezo zezinye iintlobo zeeorangutan. Oku kutyhilwe luhlalutyo olubanzi lwe-morphological kunye nemfuzo yeeorangutan, apho uChristian Roos naye wathatha inxaxheba.
Iilemurs ezininzi eMadagascar nazo zisengozini yokuphela; phakathi kwazo yiMadam Berthe's mouse lemur (Microcebus berthae). Eyona primate incinci yehlabathi, enobunzima obungama-30 grams, yafunyanwa zizazinzulu ze-DPZ kufutshane nesikhululo sasendle kwihlathi laseKirindy ngo-1993. Inani labemi bayo lehlile kakhulu, ngakumbi kule minyaka mithathu idlulileyo. "Olu didi luye lwanyamalala kuninzi lwamahlathi asele asele, nto leyo ebonisa imiphumo eyoyikisayo yeendlela zokulondoloza ezinokubakho. Oku kunokuba yinto yokuqala esiphulukene nayo ngonaphakade kwinkulungwane yama-21, njengoko kungekho bantu bathinjiweyo," utsho uPeter Kappeler, intloko yesikhululo sentsimi kwiHlathi laseKirindy.
Ingxelo icela ngokungxamisekileyo ukwandiswa kwamanyathelo okhuseleko abalulekileyo kwimimandla kunye nokunyanzeliswa okungaguqukiyo kwala manyathelo ukuze kulondolozwe ngokusisigxina iindawo zokuhlala ezibalulekileyo. Kwangaxeshanye, le ngxelo igxininisa ukubaluleka kokubandakanya uluntu lwemveli nolwengingqi ngokusebenzayo nokubaxhobisa njengabalawuli bemimandla yabo. Ngaphaya koko, icela uhlaziyo lomgaqo-nkqubo oluphangaleleyo, ngakumbi ngokuqinisa imithetho echasene norhwebo olungekho mthethweni ngezilwanyana zasendle kunye nokugawulwa kwamahlathi okuqhubekayo. Okokugqibela, ingxelo igxininisa ukungxamiseka kokuhlanganiswa kwemithombo yemali eyaneleyo ukuze kuphunyezwe ngempumelelo iinkqubo zolondolozo lwexesha elide. “Zonke iintlobo zeeprimate esiphulukana nazo zimele ilahleko engenakubuyiseka kungekuphela nje kwindalo, kodwa nakuthi thina bantu,” utshilo uRoos. "Iiprimates azikho nje izilwanyana ezinomdla-zikwayizona ntlobo zamatye abalulekileyo kwizinto eziphilayo." Ukuba uhlobo lwelitye elingundoqo luyayeka ukubakho, azikho ezinye iintlobo eziya kukwazi ukuhlala kwindawo yalo yendalo, kwaye inkqubo yendalo ehambelana nayo ifumana utshintsho olukhulu.
Rhoqo kwiminyaka emibini, ezona zilwanyana zisemngciphekweni wokutshabalala zibhengezwa kwintlanganiso ye-International Primatological Society ukwazisa uluntu ngemeko emaxongo ejongene nayo iiprimates. Ngokudwelisa ezi primates zisengozini, abaphandi bajonge ukwazisa kwihlabathi liphela malunga nekamva lezalamane zethu ezisondeleyo kunye nokunyusa imali yophando kunye neenzame zolondolozo. Ingxelo isekwe kubuchwephesha bezazinzulu ezingaphezu kwe-25 kwihlabathi liphela.
Ushicilelo lokuqala
Mittermeier, RA Reuter, KE, Rylands, AB, Ang, A., Jerusalinsky, L., Nash, SD, Schwitzer, C., Ratsimbazafy, J., & Humle, T. (eds). 2025. IiPrimates eziseMngciphekweni: Ezona Primates ziseMngciphekweni weHlabathi ezingama-25 ngo-2023-2025. I-IUCN SSC Primate Specialist Group, International Primatological Society kunye neRe: zasendle, Austin, TX.
Funda kwakhona

