Iṣẹ́ àgbẹ̀, àwọn ìdènà omi, àti ìṣàn omi oko ló jẹ́ ewu tó ga jùlọ fún onírúurú ẹ̀dá alààyè ní gbogbo àgbáyé. Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí láti ọ̀dọ̀ Yunifásítì McGill, Yúróòpù àti Àríwá-Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà ni àwọn agbègbè tó ní ipa jùlọ. A tẹ̀ àwọn àbájáde náà jáde nínú ìwé "Science" (DOI: 10.1126/science.aeb7910).
Àwọn olùwádìí náà lo ọ̀nà ìṣàfihàn tí wọ́n ti lò tẹ́lẹ̀ fún àwọn ẹ̀dá ilẹ̀ láti mọ ibi tí àwọn ẹ̀dá omi tútù wà àti àwọn iṣẹ́ ènìyàn tí ó dàbí ẹni pé ó jẹ́ olórí. “Ní àkókò kan tí àwọn ètò onírúurú ẹ̀dá alààyè kárí ayé fi ń ṣe ewu àìfojúsùn àwọn ẹ̀dá omi tútù, àwọn àwòrán wọ̀nyí fún wa ní ìpìlẹ̀ tuntun, tí ó ṣe pàtàkì fún ìtọ́jú,” ni olùkọ̀wé olórí Christophe Brabant sọ. Èyí ṣe pàtàkì fún gbogbo ènìyàn, kìí ṣe àwọn onímọ̀ nípa ẹ̀dá alààyè nìkan, nítorí pé àwọn ètò omi tútù ń pèsè àwọn iṣẹ́ tí gbogbo ènìyàn gbára lé - omi mímu mímọ́, ẹja, ìdènà ìkún omi, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
Nípa lílo ìwádìí láti inú Àkójọ Pupa ti Àjọ Àgbáyé fún Ìtọ́jú Àdánidá (IUCN), ẹgbẹ́ náà ṣe àkójọ ipa àwọn ewu 45 lórí àwọn ẹranko tó lé ní 21.000 láti inú àwọn ẹgbẹ́ ẹranko omi tútù márùn-ún pàtàkì: àwọn ẹranko onírun, àwọn ẹranko afàyàfà, ẹja, àwọn afẹ́fẹ́ omi, àti àwọn dragonflies. Èyí yọrí sí àwọn àwòrán 225 tó ń ṣàfihàn ipa tí ewu kọ̀ọ̀kan ní lórí ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan, èyí tí a sì kó jọ sínú àkójọ gbogbogbò. Lẹ́yìn náà, àwọn olùwádìí náà fi àwọn àwárí náà wéra pẹ̀lú àwòrán ewu kárí ayé tẹ́lẹ̀ fún àwọn ẹranko afàyàfà ilẹ̀ ayé, wọ́n sì rí i pé àwọn ẹranko omi tútù dojúkọ àwọn ewu tó pọ̀ sí i, wọ́n sì fi onírúurú àpẹẹrẹ ààyè hàn.
Àwọn ewu tó gbajúmọ̀ jùlọ yí padà sí bí àwọn ẹ̀yà náà ṣe rí: Àwọn ẹranko amphibians àti àwọn kòkòrò kan, bíi dragonflies, ni wọ́n ń halẹ̀ mọ́ nípa iṣẹ́ àgbẹ̀, nígbà tí àwọn ẹranko afàyàfà àti ẹranko afàyàfà ń halẹ̀ mọ́ nípa ọdẹ. Àwọn ẹranko omi tútù ni a ti gbàgbé nínú ìwádìí ìṣáájú tàbí a ti gbéyẹ̀wò wọn láti ojú ìwòye lílò ènìyàn dípò ìtọ́jú àwọn ẹ̀yà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn agbègbè omi tútù tó pọ̀ jùlọ tún wà lábẹ́ ìkìmọ́lẹ̀ tó ga jùlọ. Jù bẹ́ẹ̀ lọ, ìwádìí yìí ni àkọ́kọ́ láti fi ètò ààyè kan sílẹ̀ fún àwọn agbègbè ilẹ̀ àti omi tútù àti láti fi àwọn ewu wéra ní ìwọ̀n yìí.
Ìwádìí ọjọ́ iwájú yẹ kí ó ṣàlàyé ní pàtó irú àwọn ẹranko àti agbègbè tí ó yẹ kí a fi sí ipò àkọ́kọ́ fún ààbò, ni òǹkọ̀wé àgbà Lars Lønsmann Iversen sọ. “Tí a bá dá àwọn agbègbè tí ó yẹ kí a dáàbò bò mọ̀, tí a sì mọ̀ pé wọ́n wà lábẹ́ ìfúnpá gíga tàbí tí wọ́n dojúkọ ewu gíga, èyí lè ran wá lọ́wọ́ láti pinnu àwọn ìgbésẹ̀ tí ó yẹ.” Yàtọ̀ sí Brabant àti Iversen, Laura Pollock, Jonas Geldmann, Mette Bendixen, Lise Comte, Harith Farooq, Katherine Hébert, Bernhard Lehner, àti Catherine A. Sayer ṣe alabapin sí ìwádìí náà. Àwọn Fonds de recherche du Québec – Nature et technologie, Natural Sciences and Engineering Research Council of Canada, New Frontiers in Research Fund, the Danish Independent Research Council, àti Villum Center for Global Mountain Biodiversity ló ṣe owó rẹ̀.
Doi
