Fún ọ̀pọ̀ ọdún, a kà phosphorus sí oúnjẹ pàtàkì jùlọ tí ó ń dín ìṣẹ̀dá ẹ̀dá alààyè kù ní Gulf of Bothnia. Ìwádìí tuntun kan tí àwọn olùwádìí láti Yunifásítì Umeå ṣe àkóso fihàn báyìí pé èyí ń yípadà ní pàtàkì. Òkun Bothnian ń di èyí tí ó ní ìwọ̀n nitrogen díẹ̀ sí i, nígbà tí Bothnian Plain ń dàgbàsókè ní ọ̀nà kan náà.
Ìpíndọ́gba nitrogen-si-phosphorus ní ipa lórí àwọn ohun alààyè tí wọ́n ń gbé nínú òkun àti bí ètò àyíká ṣe ń ṣiṣẹ́. Pípọ̀ sí i ní ìwọ̀n nitrogen lè mú kí cyanobacteria tí ó ń so nitrogen pọ̀ sí i lágbára, àwọn kan lára wọn sì ń ṣe ìtànná algal ńlá ní ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn. Àwọn àwárí náà, tí a gbé karí ìwọ̀n ọdún 30 ti Swedish àti Finland, ni a tẹ̀ jáde nínú Àwọn Ìròyìn Scientific. Ìwádìí náà pèsè ìṣàyẹ̀wò pípéye àkọ́kọ́ ti àwọn àyípadà nínú ìwọ́ntúnwọ̀nsì oúnjẹ ní Gulf of Bothnia ní àkókò kan.
Ní ìtàn, a kà Òkun Baltic ní àríwá sí èyí tí a kò fi phosphorus sí. Síbẹ̀síbẹ̀, àwọn olùwádìí rí i pé ìwọ̀n phosphorus ti pọ̀ sí i ní ọgbọ̀n ọdún sẹ́yìn, nígbà tí ìwọ̀n nitrogen ti dúró ṣinṣin tàbí dínkù. Èyí ti yí ìpíndọ́gba àwọn èròjà oúnjẹ méjèèjì padà, ó tún ṣàlàyé èròjà oúnjẹ tí ó dínkù fún iṣẹ́ àgbẹ̀ inú omi. “A ń kíyèsí ìyípadà pàtàkì nínú ìwọ̀n èròjà oúnjẹ ti Òkun Bothnian. Ìwọ̀n èròjà oúnjẹ tí ó ṣe àfihàn agbègbè náà ní ọdún díẹ̀ sẹ́yìn kò sí mọ́. Èyí ṣe pàtàkì nítorí pé èròjà oúnjẹ tí ó dínkù ní ipa lórí iṣẹ́ gbogbo ètò ẹ̀dá,” Siv Huseby, olùwádìí ní Umeå Marine Sciences Centre àti olùkọ̀wé àkọ́kọ́ ti ìwádìí náà ṣàlàyé.
Àwọn olùwádìí rí i pé Òkun Bothnian yípadà láti phosphorus-lopin sí nitrogen-lopin ní kété lẹ́yìn ìyípadà ẹgbẹ̀rún ọdún náà. Bothnian Plain ṣì ní opin phosphorus, ṣùgbọ́n irú ìṣẹ̀lẹ̀ kan náà hàn gbangba níbẹ̀, èyí tí ó fihàn pé àwọn ìyípadà kan náà lè ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ iwájú. Ìwọ̀n phosphorus tí ń pọ̀ sí i tún lè ṣe àfikún sí ìṣẹ̀dá àkọ́kọ́ àti láti ṣẹ̀dá àwọn ipò tí ó ń mú nitrogen-devide cyanobacteria. Irú àwọn òdòdó algal bẹ́ẹ̀ ti ń pọ̀ sí i ní àwọn apá kan ní àríwá Òkun Baltic, wọ́n sì sábà máa ń ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìṣòro eutrophication bíi omi dídì, àwọn ìsàlẹ̀ òkun tí atẹ́gùn ti parẹ́, àti àwọn ìdàrúdàpọ̀ ti àwọn ètò àyíká omi, èyí tí ó lè nípa lórí ohun gbogbo láti àwọn microorganisms sí àwọn ènìyàn ẹja. “Mo yà lẹ́nu nípa ìdínkù tó pọ̀ nínú ìpíndọ́gba DIN:DIP, pàápàá jùlọ ní Gulf of Bothnia. Tí ìtẹ̀sí yìí bá tẹ̀síwájú, agbègbè náà lè di èyí tí a kò ní nitrogen mọ́ láàárín ọdún díẹ̀. Àìní nitrogen ń ṣe àfikún cyanobacteria filamentous ju phytoplankton mìíràn lọ, èyí tí ó lè ba àyíká àti àyíká jẹ́ kí ó sì mú kí ewu àwọn òdòdó algal tó léwu pọ̀ sí i. A ti ń kíyèsí ìbísí nínú àwọn cyanobacteria wọ̀nyí ní Òkun Bothnian, wọ́n sì tún lè gbilẹ̀ ní Gulf of Bothnia,” ni Huseby sọ.
Àlàyé kan tó ṣeé ṣe fún ìbísí nínú ìwọ̀n phosphorus ni pé omi ọlọ́rọ̀ phosphorus láti àárín gbùngbùn Òkun Baltic ń ṣàn lọ sí àríwá sí Òkun Bothnia. Àwọn olùwádìí jiyàn pé èyí fi hàn pé àwọn ipò àyíká ní àwọn apá ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní Òkun Baltic ni ìbáṣepọ̀ tó ṣọ̀kan. Àwọn àwárí náà ní ipa lórí ìṣàkóso àyíká. Àwọn ọgbọ́n ìsinsìnyí dá lórí àwọn àbá tó ti pẹ́ nípa ìdínkù oúnjẹ nínú omi Òkun Baltic ní àríwá. Gẹ́gẹ́ bí àwọn olùwádìí ti sọ, àwọn àbá wọ̀nyí lè nílò láti tún ṣe àtúnyẹ̀wò ní ojú ìwòye àwọn ipò tó ń yí padà. “Láti dín eutrophication kù ní Gulf of Bothnia, àwọn ìsapá gbọ́dọ̀ máa tẹ̀síwájú jákèjádò Òkun Baltic. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbísí phosphorus wá láti àárín gbùngbùn Òkun Baltic, ìdí nìyí tí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ agbègbè láàárín HELCOM, Ìgbìmọ̀ Ààbò Àyíká Òkun Baltic, fi ṣe pàtàkì. Dídínkù àwọn agbègbè tí afẹ́fẹ́ kò ní, dídín àwọn ohun èlò oúnjẹ kù, àti dídájú sí ìyípadà ojú ọjọ́ ṣe pàtàkì láti ṣàkóso àwọn ìtànná cyanobacterial tó léwu,” Huseby sọ.
Àwọn olùwádìí láti ilé-iṣẹ́ ìmọ̀ nípa omi Umeå àti ẹ̀ka ìmọ̀ nípa ẹ̀ka ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá, àyíká àti ìmọ̀ nípa ilẹ̀ ní Yunifásítì Umeå ló ṣe ìwádìí náà. Ó lo àwọn ìwádìí láti Sweden àti Finland tí wọ́n kó jọ láàárín ọdún 1994 sí 2023.
Awọn ofin:
Òkun Bothnian ni apa gusu ti Gulf of Bothnia, apa ariwa ti Okun Baltic laarin Sweden ati Finland.
Ó wà ní àríwá Òkun Åland, omi Nordkvark sì yà á sọ́tọ̀ sí àríwá láti Bothnian Bay (Bottenviken ní èdè Swedish). Omi ibẹ̀ jẹ́ onírẹ̀lẹ̀, omi náà sì kéré sí i ju ti Òkun Baltic tó wà ní àárín gbùngbùn lọ. Gẹ́gẹ́ bí ìwádìí tí Yunifásítì Umeå ṣe, Òkun Bothnian ni agbègbè tí ó yípadà láti ìdènà phosphorus sí nitrogen ní kété lẹ́yìn ìyípadà ẹgbẹ̀rún ọdún.
